Σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για το μέλλον των Δήμων και των Περιφερειών της χώρας, πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 25 Μαΐου η καθοριστική Συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ). Η συνεδρίαση διεξήχθη με την παρουσία του Υπουργού Εσωτερικών, Θοδωρή Λιβάνιου, και με μοναδικό αντικείμενο το Σχέδιο Νόμου «Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης», το οποίο βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση έως την 4η Ιουνίου.

Η παρουσία της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου ανέδειξε τη βαρύτητα της μεταρρύθμισης που προωθείται. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης πραγματοποιήθηκε εκτενής και ουσιαστικός διάλογος, με την ΚΕΔΕ να καταθέτει σειρά προτάσεων και παρατηρήσεων επί των διατάξεων, οι οποίες στην πλειοψηφία τους έγιναν αποδεκτές από την κυβέρνηση. Κοινός στόχος, όπως επισημάνθηκε, είναι η διαμόρφωση ενός σταθερού, σύγχρονου και αποτελεσματικού θεσμικού πλαισίου που θα ενισχύει την αυτοτέλεια, τη διαφάνεια και τον αναπτυξιακό ρόλο της αυτοδιοίκησης.

Το korinthia.plus παρουσιάζει το αναλυτικό ρεπορτάζ για τις ριζικές αλλαγές που φέρνει ο νέος Κώδικας στο εκλογικό σύστημα, τις αποζημιώσεις των αιρετών, τους θεσμούς λογοδοσίας και το αυστηρό καθεστώς κρατικής εποπτείας.

Το Νέο Εκλογικό Σύστημα: Τέλος ο Δεύτερος Γύρος με Μοντέλο «Εναλλακτικής Ψήφου»

Η πλέον επαναστατική αλλαγή του νέου Κώδικα εντοπίζεται στο σύστημα διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών, όπου καταργείται πλήρως η παραδοσιακή διαδικασία της δεύτερης Κυριακής. Σύμφωνα με το άρθρο 35, οι εκλογές θα διεξάγονται πλέον την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου του πέμπτου έτους κάθε αυτοδιοικητικής περιόδου, με την ανάδειξη της δημοτικής αρχής να ολοκληρώνεται σε μία και μόνο φάση.

Βάσει του άρθρου 56, επιτυχών θεωρείται ο συνδυασμός που συγκεντρώνει ποσοστό μεγαλύτερο του 42% συν μία ψήφο επί των έγκυρων ψηφοδελτίων (χωρίς να προσμετρώνται σε αυτό το στάδιο οι εναλλακτικές ψήφοι). Αν κανένας συνδυασμός δεν πιάσει αυτό το όριο, ενεργοποιείται το Άρθρο 57, το οποίο εισάγει το «Δεύτερο στάδιο προσμέτρησης».

Σε αυτή τη φάση, το αρμόδιο δικαστήριο προχωρά στη διαλογή και την άθροιση των εναλλακτικών ψήφων (δεύτερη προτίμηση) που έχουν σημειώσει οι πολίτες στα ψηφοδέλτια των συνδυασμών που αποκλείστηκαν. Οι ψήφοι αυτοί προστίθενται στους επικρατέστερους συνδυασμούς, και επιτυχών ανακηρύσσεται όποιος εξασφαλίσει την απόλυτη ή σχετική πλειοψηφία. Σε περίπτωση ισοψηφίας στην πρώτη θέση, η εκλογή κρίνεται μέσω δημόσιας κλήρωσης.

Οι υποστηρικτές του συστήματος τονίζουν ότι το μοντέλο αυτό μειώνει την εκλογική κόπωση, περιορίζει δραστικά το κόστος των επαναληπτικών εκλογών και οδηγεί σε ταχύτερο σχηματισμό διοίκησης. Στον αντίποδα, οι επικριτές εκφράζουν σοβαρές ανησυχίες για την πολυπλοκότητα της διαδικασίας, την πιθανότητα σύγχυσης κατά την καταμέτρηση και τον περιορισμό των πολιτικών συγκλίσεων που γεννιόνταν παραδοσιακά ανάμεσα στις δύο Κυριακές.

Παράλληλα, ο νέος Κώδικας εισάγει για πρώτη φορά την ηλεκτρονική ψηφοφορία (Κεφάλαιο Δ΄, άρθρα 38-40). Η δυνατότητα αυτή δεν θα εφαρμόζεται οριζόντια, καθώς προϋποθέτει τη δημιουργία Ειδικών Εκλογικών Καταλόγων Ηλεκτρονικής Ψήφου, ενώ το άρθρο 40 ορίζει ότι απαιτείται ένας ελάχιστος, συγκεκριμένος αριθμός εγγεγραμμένων εκλογέων ανά Δήμο για να επιτραπεί η εξ αποστάσεως συμμετοχή.

Οικονομικό Καθεστώς Αιρετών: «Κόφτες», Χιλιόμετρα και Σώρευση Αμοιβών

Τα άρθρα 299, 300 και 301 επανακαθορίζουν πλήρως το πλαίσιο αποζημιώσεων και μετακινήσεων, θέτοντας ξεκάθαρα οικονομικά όρια για όλα τα όργανα της αυτοδιοίκησης.

Σχετικά με τα Δημοτικά Συμβούλια, τα μέλη που δεν λαμβάνουν αντιμισθία δικαιούνται αποζημίωση για έως δύο συνεδριάσεις τον μήνα, συν μία πρόσθετη για την ειδική συνεδρίαση λογοδοσίας. Το ανώτατο ποσό ορίζεται στα 50 ευρώ ανά συνεδρίαση, ενώ για όσους κατοικούν σε απόσταση μικρότερη των 10 χιλιομέτρων από την έδρα, το όριο πέφτει στα 40 ευρώ.

Όσον αφορά τα Περιφερειακά Συμβούλια και τις Επιτροπές, η αποζημίωση αγγίζει τα 60 ευρώ ανά συνεδρίαση για το Περιφερειακό Συμβούλιο, ενώ τα μέλη των δημοτικών επιτροπών αποφασιστικού χαρακτήρα μπορούν να αποζημιώνονται για έως τέσσερις συνεδριάσεις τον μήνα με ανώτατο ποσό τα 30 ευρώ ανά συνεδρίαση.

Για τα Νομικά Πρόσωπα των ΟΤΑ, το πλαίσιο επεκτείνεται στα διοικητικά συμβούλια των ΔΕΥΑ, κοινωφελών επιχειρήσεων και συνδέσμων. Εκεί, τα μέλη (εξαιρουμένων προέδρων και αντιπροέδρων) δικαιούνται αποζημίωση για έως τρεις συνεδριάσεις μηνιαίως, η οποία συνδέεται ποσοστιαία με τα έξοδα παράστασης του προέδρου.

Το άρθρο 301 ξεκαθαρίζει το τοπίο της σώρευσης, καθώς όσοι λαμβάνουν αντιμισθία ως αιρετοί αποκλείονται από επιπλέον έξοδα παράστασης από άλλη ιδιότητα στην αυτοδιοίκηση. Σε περίπτωση πολλαπλών δικαιωμάτων επιλογής, οι αιρετοί υποχρεούνται να επιλέξουν μόνο μία πηγή αμοιβής. Όλες οι αποζημιώσεις απαλλάσσονται από το ψηφιακό τέλος συναλλαγής (ν. 5135/2024), ενώ δίζεται η δυνατότητα εκούσιας παραχώρησής τους για κοινωνικούς σκοπούς.

Επιπλέον, θεσπίζεται η απαγόρευση μετάθεσης ή απόσπασης των αιρετών που είναι δημόσιοι υπάλληλοι εκτός των διοικητικών ορίων εκλογής τους κατά τη διάρκεια της θητείας τους, με ειδική μέριμνα διευκόλυνσης για νησιωτικούς Δήμους. Στο κομμάτι των μετακινήσεων, οι αντιδήμαρχοι και οι σύμβουλοι απαιτούν προηγούμενη έγκριση από τον Δήμαρχο ή Περιφερειάρχη αντίστοιχα, ενώ οι ίδιοι οι επικεφαλής των ΟΤΑ μπορούν να μετακινούνται ελεύθερα για υπηρεσιακούς λόγους, με τις δαπάνες να καλύπτονται βάσει του γενικού πλαισίου του Δημοσίου.

Αυστηροποίηση της Λογοδοσίας και ο Μηχανισμός των Πρόωρων Καλπών
Τα άρθρα 150 και 151 καθιερώνουν την υποχρεωτική ειδική συνεδρίαση λογοδοσίας της δημοτικής ή περιφερειακής αρχής τουλάχιστον κάθε τέσσερις μήνες. Κάθε σύμβουλος δικαιούται να καταθέσει ένα θέμα, ενώ αν οι προτάσεις υπερβαίνουν τις δέκα, διενεργείται δημόσια κλήρωση, με πρόβλεψη έως τρία θέματα να προέρχονται από την πλειοψηφία για λόγους εσωτερικού ελέγχου. Στη διαδικασία συμμετέχουν υποχρεωτικά ο Συμπαραστάτης του Δημότη, τα Συμβούλια Ένταξης Μεταναστών και Νέων, καθώς και εκπρόσωποι των τοπικών κοινοτήτων. Η παρουσία των αρμόδιων αιρετών είναι υποχρεωτική, ενώ ο ετήσιος απολογισμός πεπραγμένων πρέπει να ολοκληρώνεται έως τις 30 Ιουνίου με υποχρεωτική ζωντανή μετάδοση στο διαδίκτυο.

Η πιο συζητήσιμη πολιτικά διάταξη είναι το Άρθρο 79, το οποίο εισάγει τον μηχανισμό της «εκούσιας προκήρυξης εκλογών». Ένα δημοτικό συμβούλιο μπορεί πλέον να αποφασίσει την πρόωρη προσφυγή στις κάλπες, με τη διευκρίνιση ότι η νέα διοίκηση θα εξαντλήσει απλώς το υπόλοιπο της τρέχουσας θητείας. Για να αποφευχθεί η μικροπολιτική εκμετάλλευση, ο νομοθέτης έθεσε πολύ αυστηρούς όρους, καθώς η διαδικασία κινείται αποκλειστικά μετά από εισήγηση του Δημάρχου ή του Περιφερειάρχη και απαιτείται η εξαιρετικά αυξημένη πλειοψηφία των τεσσάρων πέμπτων (4/5) του συνολικού αριθμού των μελών του συμβουλίου.

Παράλληλα, οι εκλογές διεξάγονται υποχρεωτικά εντός 30 έως 60 ημερών από την απόφαση, ενώ το μέτρο μπορεί να εφαρμοστεί μόνο μία φορά ανά θητεία και αυστηρά εντός των πρώτων τριών ετών της πενταετίας.

Η απόφαση ενεργοποιείται από τον Γραμματέα της οικείας Αποκεντρωμένης Διοίκησης εντός τριών ημερών, ενώ οι κάλπες συμπαρασύρουν αυτόματα και την εκλογή των συμβουλίων των δημοτικών κοινοτήτων, υπό το πλήρες και αυστηρό οικονομικό πλαίσιο των κανονικών εκλογών.

Κρατική Εποπτεία: Ισχυρός Έλεγχος με «Κλήρωση» των Υποθέσεων
Στο Βιβλίο Πέμπτο του Κώδικα (ξεκινώντας από το άρθρο 660) περιγράφεται η νέα, αυστηρή αρχιτεκτονική της κρατικής εποπτείας, η οποία αγγίζει τον ευαίσθητο πυρήνα της διοικητικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ. Δημιουργείται η κεντρική Υπηρεσία Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας ΟΤΑ υπό τον Γενικό Επόπτη, ενώ σε περιφερειακό επίπεδο ιδρύονται οι Αυτοτελείς Υπηρεσίες Εποπτείας (Α.Υ.Ε. ΟΤΑ) με επικεφαλής τον Επόπτη Νομιμότητας.

Ο Γενικός Επόπτης έχει την ευθύνη του συντονισμού και των αυτεπάγγελτων ελέγχων, ενώ οι κατά τόπους Επόπτες ελέγχουν τη νομιμότητα των αποφάσεων των Δήμων, εξετάζουν προσφυγές, ακυρώνουν ή αναπέμπουν πράξεις, με τους Δήμους να υποχρεούνται σε πλήρη συμμόρφωση (άρθρο 703). Μια σημαντική καινοτομία αποτελεί η εισαγωγή ενός ηλεκτρονικού συστήματος αυτοματοποιημένης κατανομής των ελέγχων νομιμότητας προς τις Α.Υ.Ε. ΟΤΑ, το οποίο λειτουργεί στη λογική της τυχαίας επιλογής («κλήρωσης»), ενισχύοντας την αμεροληψία.

Το νομοθέτημα διαχωρίζει τις Αποκεντρωμένες Διοικήσεις -οι οποίες διατηρούν τις γενικές κρατικές αρμοδιότητες (δασικά, περιβαλλοντικά, πολεοδομικά, μεταναστευτική πολιτική)- από τον εξειδικευμένο αυτόν μηχανισμό ελέγχου της αυτοδιοίκησης. Παρά τον διαχωρισμό, η κρατική παρέμβαση παραμένει πανίσχυρη, καθώς οι Επόπτες διατηρούν το δικαίωμα να ελέγχουν προϋπολογισμούς και να κινούν πειθαρχικές διαδικασίες κατά αιρετών.

Η ρύθμιση αυτή έχει ήδη ανάψει φωτιές στους αυτοδιοικητικούς κύκλους. Πολλοί αιρετοί υποστηρίζουν ότι το νέο μοντέλο ενισχύει τον συγκεντρωτισμό του κράτους και περιορίζει την ελευθερία των Δήμων, ενώ η πλευρά του Υπουργείου αντιτείνει ότι ένας τόσο ισχυρός και αδιάβλητος μηχανισμός είναι απολύτως αναγκαίος για τη διασφάλιση της διαφάνειας, της ορθής οικονομικής διαχείρισης και της νομιμότητας στις δημόσιες συμβάσεις.